» » آب و هوای ایران
اطلاعات مطلب
18 آبان 1395

آب و هوای ایران

دسته بندی: دانشنامه

آب و هوای ایران به عوامل محلی و بیرونی وابسته است

محلی ایستا و بیرونی تغییر پذیر هستند

عوامل بیرونی موجب پدیده ها میباشند مانند بارش و یخبندان

محلی : موقعیت جغرافیایی هم زاویه تابش و هم مدت تابش را تعیین میکند

اختلاف مقدار و میزان دما در شمال ایران نسبت به جنوب بیشتر است که دلیل آن زاویه تابش است

مدت تابش جنوب در تابستان و زمستان یکسان است

در مناطق شمالی زاویه تابش در تابستان مایل تر است

مدت تابش در تابستان اثر خنثی کنندگی دارد

وضعیت ناهمواری ها ( توپوگرافی )

تعیین کننده جهت تابش و حتی زاویه تابش می باشد

در عرض های بالاتر و در ارتفاع بیشتر زاویه تابش عمودی است

دلیل گرم بودن مناطق پست ضخامت جو می باشد

ضخامت جو تعیین کننده گرماست. بدلیل اینکه تراکم ملکولهای جو در ارتفاع پایین تر تعداد ملکولهای جو بیشتر است

امواج کوتاه اثر گرمایی ندارند ولی باعث سوزندگی می شوند

ذرات دی اکسید کربن یکی از ذرات مهم در جو می باشند که نقش مهمی در تراکم جو دارند که باعث می شود نور بطور غیر مستقیم بر فرد بتابد.زاویه تابش در مناطق جنوبی بیراین عمودی تر است

پوشش طبیعی زمین از عوامل محلی میباشد

میزان پوشش در البدو ( انعکاس ) تاثیر دارد

عوامل بیرونی

1 – عوامل همسایگان

2 – عوامل گردش عمومی جو ( سیاره ای ) که دینامیکی تر میباشند یعنی ماندگاری آن کمتر است به نسبت عوامل ریزشی

کم فشار ( گرم ) و پرفشار ( سرد ) حرارتی به حرارت زمین بستگی دارد و گسترش می یابد.

سیکلون و آنتی سیکلون دینامیکی ( حرکتی ) به عوامل جوی بستگی دارد

حرارتی کم فشار در شب ضعیف و در روز تقویت می شوند

حرارتی پرفشار در شب قوی و در روز ضعیف میگردد

دینامیکی : شب و روز اثری ندارد چون به عوامل با بالای جو وابسته است

 

عوامل همسایگان

کم فشار دره گنگ

در ایام تابستان که تابش عمودی تر است و میزان تابش دریافتی بیشتر از میزان خروجی است که هر روز به افزایش گرما می انجامد و در اواخر اردیبهشت شروع به تشکیل می کند و باعث ایجاد گرما در جنوب شرق ایران می شود. که از مناطق دریای عمان رطوبت میگیرد.

 کم فشار عربستان

هوای گرم و خشک دارد که باعث ایجاد گرد و غبار و شرجی شدن هوا می شود

عوامل سیاره ای

  1.  سیکلون های مدیترانه ای
  2. موج کوتاه بادهای غربی
  3. آنتی سیکلونهای برون حاره ای ( پرفشار های مهاجر )
  4.  پر فشار جنب حاره ای  ( گرمایشی )
  5. رود باد جنب حاره ای ( گرمایشی )
  6.  رودباد جبهه قطبی ( گرمایشی )
  7.  کمربند همگرایی حاره ای ( گرمایشی )
  8. موج بلند مدیترانه
  9. جبهه قطبی ( گرمایشی )

توده های هوا

سامانه بارشی موثر بر ایران

  1. سامانه بارشی سودان ( فصول تاثیر گذلری : پاییز و زمستان )
  2. سامانه مدیترانه ( بهار و پاییز و زمستان )
  3. سامانه شمال ایران ( بهار ، پاییز و زمستان )
  4. مونسون ( تابستان )

 

سامانه سودان

در شمال شرق آفریقا تشکیل می شود که به جنوب غرب ایران نزدیک است که تاثیر بیشتر دارد

اگر خطوط فشار و دما همدیگر را قطع کنند ناپایداری ایجاد می شود

سه شرط برای تبدیل شدن سامانه سودان از حرارتی به دینامیکی

<!-- [if !supportLists] --> 1)     <!-- [endif] -->آمدن روی دریای سرخ

<!-- [if !supportLists] --> 2)     <!-- [endif] -->قرار گیری موج مدیترانه بر روی دریای سرخ بطوریکه کف موج تا عرض 18 درجه در تراز 500 هکتوپاسکال و حدود 15 درجه در تراز 700 هکتوپاسکال عمیق گردد.

<!-- [if !supportLists] --> 3)     <!-- [endif] -->قرار گیری رودباد جبهه قطبی بر روی موج بلند برای انتقال هوای کم فشار سودان از لایه های پایین جو تا لایه های میانی جو

در صورت فرام شدن این شرایط کم فشار سودان در روی دریای سرخ شروع به شکل گیری می کند ، این کم فشار بدلیل اینکه حاصل فرونشست هوا از منطقه همگرایی حاره ای بوده است تنها حاوی گرما می باشد. برای انتقال رطوبت و تبدیل به حالت ترمودینامیکی شدن لازم است یا از روی دریاهای گرم ( سرخ ، عمان ، خلیج فارس ) عبور کند ، یا اینکه پرفشار سیبری با قرار گیری در روی دریای عمان و اقیانوس هند در جهت عقربه های ساعت باعث انتقال هوای گرم و مرطوب در جلوی سامانه سودان گردد. در این حالت کم فشار سودان علاوه بر گرما رطوبت نیز به اندازه کافی همراه می آورد. بدلیل وجود هوای گرم و حالت ان که در حالت کم فشار داشته اغلب تا لایه های میانی جو (500 هکتوپاسکال ) می تواند ارتفاع بگیرد.

این کم فشار در مجموع از سه مسیر می تواند وارد ایران شود.

  1. مسیر معمولی که بعد از شکل گیری عمدتاٌ از جنوب غرب ایران ( خوزستان و ایلام ) وارد ایران می شود.
  2.  در صورت وجود مانع ( پر فشار سیبری ) در مسیر شمال شرقی آن به جای ورود از جنوب غرب ، مسیر شمالی جنوبی را طی می کند در این حالت سامانه سودان بر روی شرق مدیترانه قرار می گیرد و تا چندین روز ممکن است به همان حالت باقی بماند. در صورت فعال شدن شرایط دینامیکی قوی تر شده و از غرب ایران وارد می شود ، در حالت هایی نیز ممکن است با سامانه مدیترانه بر روی قبرس قوی تر شود و باز از غرب وارد شود
  3. در صورت قرارگیری پرفشار سیبری بر روی مناطق شمالی ایران و همچنین شبه جزیره عربستان معمولاً کم فشار سودان مسیر جنوبی را طی می کند. در این حالت سامانه سودان با حرکت بر روی دریای عمان و خلیج فارس معمولاً از روی هرمزگان وارد می شود و عمدتاً استان های جنوب شرقی را تحت تاثیر قرار می دهد ، این حالت کمتر از بقیه حالت ها اتفاق می افتد که دلیل آن به کمتر پیش آمدن حالت شرقی غربی پرفشارها که با عث ایجاد مانع برای کم فشار سودان میشود بر میگردد و دیگری کمبود شرایط صعود در عرض های جنوبی ایران است.

سامانه مدیترانه

جبهه قطبی همزمان با ریزش هوای سرد از قطب شمال بر روی اروپا و شمال مدیترانه و گسترش هوای گرم شمال آفریقا بر روی دریای مدیترانه فصل سرد سال باعث ایجاد جبهه قطبی و در نیجه تشکیل سیکلون های جبهه ای می شوند. معمولاً کوههای آلپ و پیرنه در شدت ریزش هوای سرد بر روی شمال مدیترانه و ایجاد سیکلون  نقش مهمی دارند که در صورت نبود ریزش از طرف شمالگان سیکلون های تشکیل شده در اثر ریزش هوای سرد کوهستان های آلپ می توانند بعنوان سیکلون های بادپناهی نامیده شوند. این سیکلون ها بیشتر در دریای آدریاتیک تشکیل می شوند . بر بالای جبهه ی قطبی رودباد جبهه ی قطبی در داخل باد های غربی شکل می کیرد. این رودباد می تواند تا ارتفاع 500 هکتوپاسکال عمیق شود.

نقش اصلی رودباد جبهه قطبی تولید سیکلون هاست و هدایت مسیر سیکلون ها در داخل موج باد های غربی است. سیکلون در شرق یا مرکز یا غرب مدیترانه شکل میگیرد. معمولا در اوایل فصل سرد سال در غرب مدیترانه شکل گرفته و به همین دلیل سامانه های این مسیر عمدتاً در شمالغرب ایران می گذرند. این سیکلون ها اغلب حاوی هوای سرد هستند و بارش خیلی کمی را برای شمالغرب ایران به همراه دارند. اما بیشترین میزان سیکلون زایی د دریای آدریاتیک است. این سیکلون در ادامه مسیر اغلب از غرب ایران وارد می شود. این سیکلون ها عمدتاً در زمستان همزمان با گسترش جبهه قطبی بر روی مدیترانه شکل می گیرند. این سیکلون ها نسبت به سیکلون های شکل گرفته در غرب قوی تر هستند. دلیل آن به جبهه سرد این سیکلون ها بر میگردد. سیکلون های که در این منطقه تشکیل می شوند ممکن است تحت تاثیر وجود مانع عرض های بالاتر مسیر جنوبی تری را طی کنند. اما برخی سیکلون های مدیترانه ای در آیا سرد سال بر روی شرق مدیترانه تشکیل یا تقویت میشوند. در آن صورت این سامانه ها از جنوب غرب یا غرب ایران وارد می شوند. به همین خاطر مناطق جنوب غرب ایران ( زاگرس مرکزی ) مانند کوهرنگ ، زردکوه و دنا یکی از مسیرهای اصلی سامانه مدیترانه ای می باشدو بارش های زیادتری را دریافت می کنند . بیشترین تعداد سیکلون های کامل که دارای جبهه سرد و گرم هستند در این منطقه دیده میشوند. در مجموع تعداد جبهه های سرد در شمال ایران نسبت به جنوب بدلیل گسترش هوای سرد فراوانی بشتری دارند.

سامانه های مدیترانه ای به دلیل همراهی با موج بادهای غربی معمولاً طولانی مدت تر و حاوی بارش های ملایم و ریزدانه می باشند.

 

بارش های شمال ایران

عمدتاً در فصل پاییز متمرکز است در درجه دوم در فصل زمستان و سوم بهار و بعد تابستان. اما در سمت شرق دریای خزر بیشتر بارش ها در فصل زمستان متمرکز است که دلیل آن به نحوه گسترش پرفشارها بر روی دریای خزر بر می گردد. سامانه پرفشار سیبری در ایام پاییز با حرکت ظاهری خورشید به نیمکره جنوبی در منطقه آسیای مرکزی ( اطراف دریاچه بایکال ) تحت تاثیر وجود خشکی ها و نبود رطوبت شکل می گیرد. فشار مرکزی این پرفشار در حالت معمول حدود 1035 هکنوپاسکال می باشد. در صورتی که هوای سرد از عرض های بالاتر ( قطبی ) بر روی سیبری ریزش کند فشار مرکزی آن تا 1075 هکتوپاسکال نیز افزایش پیدا میکند. در آن صورت مرکز پر فشار به سمت شمالشرقی جابه جا می شود . پرفشار سیبری با توجه به گسترش خشکی های قاره آسیا عمدتاً درمسیر شمالشرقی – جنوب غربی گسترش پیدا می کند. در ادامه مسیر معمولاً خط پرفشار 1020 هکتوپاسکال بر روی اغلب نیمه شمالی ایران گسترش دارد. با گسترش پرفشار سیبری عمدتاً هوای سرد و خشک برای مناطق مختلف ایران به همراه دارد. اما پرفشار سیبری با گسترش بر روی دریای خزر و کسب بخار آب می تواند برای سواحل جنوبی آن باعث ایجاد بارش شود تا زمانیکه هوای سرد بر روی دریای خزر گسترش پیدا کرده به دلیل فشار بخار آب عمدتاً بارش آنچنانی وجود ندارد اما در سواحل جنوبی با کاهش فشار آب و غلبه نیروی جاذبه شرایط برای بارش اغلب در سواحل فراهم می شود به دلیل مسیر طولانی تر گسترش پر فشار سیبری معمولاً سمت جنوب غربی ( استان گیلان ) بیشترین بارش ها را دریافت می کند. اما چون گسترش پرفشار سیبری بر روی دریای خزر در سمت شرق آن کمتر است بارش کمتری برای استان گلستان ایجاد می کند . در ایام زمستان با کمرنگ شدن گرمای نهان بخار آب بر روی دریای خزر نقش پر فشار سیبری در ایجاد بارش های شمال ایران کمتر می شود. اما چون سامانه های بارشی مانند مدیترانه و سودان در این ایام فعال هستند می توانند برای سواحل شمالی ایران در درجه دوم باعث ایجاد بارش شود. در ایام بهار و تابستان پرفشارهای مهاجر می توانند همانند پرفشار سیبری در سمت شرقی خود با گسترش بر روی دریای خزر باعث ایجاد بارش در سواحل جنوبی شود. به دلیل گسترش بیشتر دریای خزر در عرض جغرافیایی این پرفشارها در ادامه مسیر به سمت جنوب تحت تاثیر نیروی کوریولیس تا حدی به سمت غرب منحرف می شود. پس بنابراین بارش بیشتری را برای سمت جنوب غرب دریای خزر فراهم می کند. در ایام تابستان به دلیل سرمای ناشی از تبخیر نسبت به خشکی ها بر روی در یای خزر پرفشار ضعیف ایجاد می شود. با گسترش بخار آب بر روی خشکی ها و افزایش بیش از حد رطوبت نسبی بین دریا و خشکی در برخی ایام تابستان در سواحل جبهه نسیم دریا شکل می گیرد و باعث ایجاد بارش های کوتاه مدت در سواحل شمالی ایران می شود. بارش های سواحل شمالی ایران عمدتاً در سواحل متمرکز است . اما با افزایش ارتفاع تا حد زیادی در دامنه های شمالی مقدار بارش کم می شود. ولی با افزایش بیش از حد ارتفاع نقش صعود کوهستانی ( اروگرافیک ) در ایجاد بارش باعث افزایش صعود و در نتیجه افزایش بارش می شود.

بارش های مونسون

بارش های مونسون بیشتر بر روی جنوب شرق ایران اتفاق می افتد و حداکثر بارش ان در حدود 300 میلیمتر است . چگونگی شکل گیری کم فشار حرارتی دره گنگ ( پاکستان ) این کم فشار حرارتی در اواخر اردیبهشت ماه با حرکت ظاهری خورشید به سمت نیمکره شمالی و تابش دریافتی بیشتر نسبت به خروجی آن در سطح زمین شکل میگیرد و در بقیه نقاط ایران همین حالت نیز پیش می آید . در صورتی که راه برای صعود هوا فراهم نباشد تنها باعث ایجاد گرما و خشکی بیشتر در سطح زمین خواهد شد . نقطه همگرایی حاره ای در ایام تابستان قائدتاً باید بر روی عرض 10 درجه شمالی شکل بگیرد. اما به دلیل ضعیف بودن شاخه شمالی منطقه همگرایی حاره ای بادی که از سمت نیمکره جنوبی بر روی اقیانوس هند جریان پیدا می کند به دلیل دریافت بخار آب زیاد قوی تر بوده و در نتیجه باد شاخه شمالی را به عقب می راند. به دلیل انحراف بادها هنگام حرکت به سمت شمال تحت تاثیر نیروی کوریولیس این باد جهت شمالشرقی به خود می گیرد . طوری که منطقه همگرایی حاره ای بر پای دامنه های جنوبی هیمالیا شکل می گیرد. بیشترین مقدار بارش ها در پای دامنه هیمالیا تحت تاثیر منطقه همگرایی حاره ای ایجاد می شود. پس بنابراین در جنوب شرق ایران منطقه همگرایی حاره ای اجازه شکل گیری پرفشار جنب حاره ای آزور بر بالای جو را نمی دهد و هوای گرم و خشک سطح زمین با دریافت رطوبت از دریای عمان و اقیانوس هند تحت تاثیر رودباد شرقی در تراز بالای جو صعود کرده و باعث بارش در این مناطق می شود. در صورت قوی شدن مرکز همگرایی حاره ای بر روی دامنه جنوبی کوههای هیمالیا کمی به سوی غرب می تواند جابه جا شده و در نتیجه مناطق جنوبی ایران تحت تاثیر منطقه همگرایی حاره ای در ایام تابستان بارش دریافت کند.

 

نقش پر فشار جنب حاره ای آزور

در ایام تابستان بر روی نقاط از ایران در تراز بالای جو تحت تاثیر فرونشست هوای منطقه همگرایی حاره ای پرفشار دینامیکی شکل می گیرد. چون مرکز این پرفشار بر روی جزایر آزور در شرق اقیانوس اطلس قرار می گیرد . به همین نام نیز مشهور است این پرفشار در ایام تابستان تا روی کوههای البرز کشیده می شود و تنها جنوب شرق و شمال ایران از تسلط آزور کنار می رود به همین دلیل در ایام تابستان با وجود شکل گیری کم فشار حرارتی در سطح زمین در اغلب ایران این هوا تنها تا ارتفاع مشخصی شروع به صعود کرده و تنها باعث افزایش گرما و خشکی بیشتر لایه های پایین جو می شود.

دلیل اینکه بهار در کشور کوتاه است اینکه حرکت پرفشار جنب حاره ای از جنوب به شمال سریعتر اتفاق می افتد . و جای بادهای غربی را می گیرد . دلیل این امر این است که اساساً کشور ایران در منطقه جنب حاره ای واقع شده است و با افزایش طول روز میزان دریافت گرما بیشتر شده و درنتیجه پرفشار جنب حاره ای به نسبت سریعتر حرکت می کند .

دلیل ایجاد گرد و غبار در فصول مختلف سال در غرب ایران

بیشترین تعدا روزهای گرد و غبار عموماً در بهار اتفاق می افتد و در درجه دوم در تابستان و پاییز و کمتر زمستان این حالت پیش می آید . دلیل بیشتر بودن تعداد روزهای گرد و غبار در بهار این است که در این ایام بادهای غربی هنوز بر روی ایران و عراق جریان دارند اما ممکن است به اندازه کافی بر روی کشور عراق و سوریه بارش ایجاد نکنند . بنابراین تنها باعث ایجاد ناپایداری و بلند شدن گرد و غبار می شود و با توجه به وجود باد غربی در لایه های میانی و بالایی جو گرد و غبار در ابعاد وسیعتری و با حرکت سریعتر بر روی ایران گسترش پیدا می کند .در ایام زمستان با افزایش رطوبت بر روی عراق و سوریه تعداد روزهای گرد و غبار کم می شود و در تابستان اساساً بیشتر شهرستان های غربی کرمانشاه و ایلام و جنوب غرب ایران تحت تاثیر قرار می دهند . دلیل این امر این است که این مناطق نیز همانند کشور عراق ارتفاع خیلی کمی دارند و تابش زیادی دریافت می کنند که با ایجاد گرد و غبار بر روی عراق می تواند تا این مناطق هم نفوذ کند . اما در صورتی که فشار مرکزی برروی رشته ها کوه های زاگرس یا فلات مرکزی ایران در طول شبانه روز نسبت به مناطق عراق و سوریه فشار کمتر باشد .

چگونگی شکل گیری بارش های بهاری ( همرفتی )

روی شمالغربی و شمالشرقی ایران به دلیل عرض جغرافیایی بالاتر و دریافت بارش به شکل برف و رطوبت خاک در ایام بهار بیشتر است که با دریافت گرما بر روی دامنه ها شرایط برای صعود هوا و تشکیل ابر و ناپایداری در ایام بعدازظهر فراه می شود که ممکن است با وجود رطوبت زیاد و ناپایداری شدید شرایط برای رگبار شدید و حتی تگرگ فراهم شود . این شرایط ممکن است برای دامنه های زاگرس نیز اتفاق بیفتد.

بادهای منطقه ای

شرایط ایجاد باد

<!-- [if !supportLists] --> 1.      <!-- [endif] -->اختلاف فشار

<!-- [if !supportLists] --> 2.      <!-- [endif] -->نبود مانع

<!-- [if !supportLists] --> 3.      <!-- [endif] -->نزدیکی مراکز فشار به هم

باد جنوب غرب ایران

در ایام تابستان در جنوب غرب ایران فشار نسبت به مناطق غربی آن ( شبه جزیره عربستان ) کمی کمتر می شود دلیل آن تابش بیشتر بر روی این مناطق است بنتبراین جریان هوای گرم و خشک از روی عربستان به سمت جنوب غرب و غرب ایران برقرار می شود . اگر از روی خشکی ها بگذرد ممکن است تنها هوای گرم و خشک با همراه گرد و غبار باشد اما در صورتی که بر روی خلیج فارس جریان باد برقرار شود باعث ایجاد شرایط شرجی برای سواحل خوزستان و بوشهر می شود . این باد در ایام تابستان در جنوب غرب ایران اثر دارد.

 

باد دره منجیل

در ایام تابستان بر روی مناطق مرکزی ایران از جمله دشت قم ( دریاچه نمک ) کم فشارهای حرارتی شکل می گیرد. اما در این ایام بر روی دریای خزر بدلیل سرمایش ناشی از تبخیر پرفشار ضعیفی شکل میگیرد اما به دلیل وجود رشته کوههای البرز به صورت مداری بین این دو مرکز فشار جریان باد تنها در امتداد دره منجیل ( دره سفید رود ) از شمال غرب به سمت جنوب شرق برقرار می شود این باد تنها در ایام تابستان از سمت شمال به جنوب جریان دارد . اما در ایام زمستان به دلیل جابه جایی مراکز فشار سرعت آن کمتر و از جنوب به شمال جریان برقرار می شود . دلیل سرعت کمتر باد در ایام زمستان یکی عرض جغرافیایی پایین تر خشکی ها و دیگر قرار گیری پرفشار سر سیبری بر روی دریای خزر و همزمان مناطق مرکزی ایران می باشد.

باد صد و بیست روزه سیستان

از اواخر اردیبهشت با گرم شدن جنوب شرق ایران از جمله دشت سیستان و سرمایش ناشی از وجود رشته کوههای بینالود در شمال شرق ایران و رشته کوههای هندوکُش در شمال شر افغانستان به دلیل ارتفاع زیادتر و عرض جغرافیایی بالاتر محل تشکیل پرفشار حرارتی می گردد ( سرد ) بنابراین بین این دو مراکز پرفشار حرارتی و کم فشار حرارتی دشت سیستان جریان باد برقرار می شود که به باد صد و بیست روزه سیستان مشهور است.این باد به دلیل عبور از مناطق بیابانی معمولاً همراه با گرد و غبار است . این باد عمدتاً در ایام تابستان در بعدازظهرها با افزایش میزان حرارت سطح زمین سرعت آن به اوج خود می رسد اما در ایام زمستان به دلیل وجود سرما برای این مناطق معمولاً سرعت باد کمتر بوده و تکرار آن کمتر است اما در برخی ایام بادهای محلی نیز جریان دارد مانند ( گاوکش و سیاه )

 

شما وارد سايت نشده ايد. جهت ارسال نظر در سايت وارد شويد
اگر تاکنون ثبت نام نکرده ايد اينجا کليک کنيد.
اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.