» » » جلسه دهم - نقش پارادایم ها در تحولات علمی دانش جغرافیا
اطلاعات مطلب
24 آذر 1392

جلسه دهم - نقش پارادایم ها در تحولات علمی دانش جغرافیا

دسته بندی: ترم اول (مهر92) » فلسفه و سیر تکوینی جغرافیا

در این ارتباط چهار گروه از پارادایم ها را طبقه بندی کردیم تحت عناوین:
محیط گرایی: در مورد محیط گرایی و تاثیر آن به اعتقاد دانشمندانی که به آن معتقد هستند در این دیدگاه انسان در برابر محیط طبیعی منفعلانه عمل می کند. طبق اعتقاد جبرگرایان انسان در حکم گل رس محسوب می شود که می تواند به وسیله ی طبیعت به هر شکلی درآید. مثالهای متعدد در مورد اعتقادات جبرگرایان ذکر شده از جمله به اعتقاد آنها ناهمواری ها باعث ساده اندیشی، محافظه کاری و روحیه ی غیرخلاق و عقب ماندگی در بین کوه نشینان می شود یا ساکنان صحرا به خدا اعتقاد دارند و به همین خاطر همواره تحت فرمانروایی سلطانی مستبد زندگی می کنند. به نظر آنها آب و هوای معتدل سبب اختراع و حتی دموکراسی می شود و مثلا معتقدند دلیل پیشرفت انگلستان علاوه بر موقعیت جغرافیایی آن آب و هوای معتدل آن است که سبب پیشرفت این کشور شده است. می توان گفت تا اواخر قرن بیستم این پارادایم، پارادایم فعالی بوده است و به طور مشخص می توانیم جنگهای جهانی اول و دوم را نتیجه ی بکار گیری این اندیشه بگیریم اما بعد از جنگ جهانی دوم یک تنفر عمومی نسبت به این پارادایم شکل گرفت و جبرگرایان یک عقب نشینی تاکتیکی انجام دادند و ظاهر پذیرفتند اما در عمل مثلا در نظریه جهانی سازی یا نظم نوین جهانی (این نظریه توسط بوش پدر مطرح شد که دقیقا بعد از فروپاشی شوروری آنها این مساله را با همین تفکر تفسیر می کردند و علت را برتری محیط جغرافیایی غرب بر شرق می دانستند و معتقد بودند که تمام جهان باید به رهبری نظام سرمایه داری اداره شود که این نظریه بعدها به شکست انجامید زیرا بعد از فروپاشی شوروی کشورهایی متعدد به وجود آمدند) اما به هر حال به عنوان مثال در فرایند اقتصاد، جهانی سازی به شیوه ی موفقی عمل کرده است به طوری که اکثر کشورها تمایل شدیدی به عضویت در سازمان تجارت جهانی (GAT) دارند. تنها تغییری که در شکل این نظریه مشاهده می کنیم جابجایی دو کلمه است. معتقدان به جبر جغرافیایی در غرب اعتقاد به جبر طبیعت داشتند اما امروزه کلمه ی جبر فرهنگی را جایگزین جبر محیطی کرده اند و تنها اتفاقی که افتاده است جابجایی این دو کلمه (جبر فرهنگی و جبر محیطی) است.
فردریک راتزل آلمانی را به عنوان بنیانگذار مکتب جبر جغرافیایی می شناسند. راتزل را می توان به عنوان تدوینگر و دانشمندی که موفق شد جبر جغرافیایی را به عنوان یک پارادایم علمی مطرح کند دانست اما در این تدوین طبیعتا پیشینیان راتزل سعی و نقش بسزایی داشتند و از بین دانشمندانی که روی تفکرات راتزل نقش تعین کننده ای داشتند می توان به داروین و هگل اشاره کرد. داروین در سال 1985 نظریه تکامل را تنظیم کرد به وسیله ی مطالعاتی که در زیست شناسی داشت به مفاهیمی همچون وراثت و خصویات موروثی و جبرگرایی محیط طبیعی ارائه داد. در اصل می توان گفت که نظریه داروین جبرگرایانه بوده و پایه و اساس جبرگرایی محیطی در نیمه دوم قرن 19 بود. یکی دیگر از افرادی که در شکلگیری افکار راتزل نقش داشت ارنست هگل است  که از آنجایی که راتزل شاگرد مستقیم او بوده است طبیعتا نظریات او تحت تاثیر اندیشه های هگل قرار داشت. به اعتقاد هگل هر موجودی اعم از گیاهان و جانوران (هر موجود زنده ای) برای زندگی و ادامه حیاط به یک مکان خاص و فضای زندگی یا حیاتی خاصی نیاز دارد. طبیعتا با توجه به محدودیت منابع در جامعه ی حیوانی و مثلا محدودیت نور در جامعه ی جنگل، افزایش جمعیت گونه ها باعث افزایش یک سری مخاطرات و در نتیجه کاهش فضای حیات موجودات زنده دارد. لذا در نتیجه ی این مساله (یعنی با افزایش جمعیت گونه ها و کمبود منابع مباره برای هستی آغاز می شود و در این ره گذر گونه هایی می توانند به ادامه ی حیات و بقا دست پیدا کنند که به فضای حیاتی بیشتری دست پیدا نمایند. راتزل به مقایسه حیات جوامع زیستی و جوامع انسانی می پردازد و به یک اندیشه ی جدیدی در زمینه ی ژئوپلوتیک دست پیدا می کند. راتزل معتقد است دو عامل مهم موقعیت و وسعت در بقای کشورها و رقابتی که بین کشورهای مختلف در عرصه ی بین المللی برای کسب فضای حیاتی در می گیرد موثر است. بسیاری معتقدند که در شکل گیری افکار هیتلر همین اندیشه های راتزل نقش موثری داشته است و علت حمله و تهاجم هیتلر به کشورهای مختلف و خصوصا هدف او از لشکرکشی به روسیه (مرکز خشکی های زمین که بیشترین فاصله از دریا که با عنوان هارتلند معروف است را دارد) است. راتزل معتقد است که کشورها در رقابت برای کسب فضای حیاتی مطلوب و مناسب باید به این دو عامل دست پیدا کنند (موقعیت های مکانی برتر و افزایش وسعت) به عبارتی معتقد بود که این رقابت بین کشورهای مختلف در می گیرد همچنان که در جامعه ی جنگل یا جانوری گونه های ضعیف تر از بین می روند و گونه های قوی تر غالب می شوند در جامعه ی کشورها نیز رقابت بین کشورها آنقدر پیدا می کند تا نهایتا دو ابرقدرت باقی بماند و از بین آن دو نیز نهایتا یکی غالب شود. غرب پس از فروپاشی شوروی تصور می کرد که این نظریه ی راتزل تحقق پیدا کرده است و بر همین اساس نظریه نظم نوین جهانی را مطرح کرد. در مورد ارتباط بین نظام سرمایه داری و نظریه های جغرافیایی در طول تاریخ بشریت عقاید متعددی مطرح شد و دراین میان معتقدند که افکار جغرافی دانها همواره به عنوان وسیله ای برای توجیه قدرتهای استعماری و نظام های امپریالیستی بوده. اما طبیعتا ارزش و اعتبار پارادایم محیط گرایی از نگاه علمی شاید در این باشد که به هر حال به عنوان اولین پارادایم علمی در جغرافیا مطرح شده و به عبارتی اگر این پارادایم وجود نمی داشت طبیعتا پارادایم های بعد که عمدتا این پارادایم ها یا در راستای تقویت و تائید پارادایم محیط گرایی  و جبرجغرافیی بوده یا در رد و مخالف با آن پارادایم های جدید شکل نمی گرفت. از آنجا که راتزل توانست یک جریان تکاملی را در علم جغرفیا ایجاد کند کار او حائز اهمیت زیادی است. از جمله پارادایم هایی که می توانیم آنرا نتیجه ی پارادایم محیط گرایی بدانیم پارادایم امکان گرایی است. تقریبا از دهه ی 1930 پرونده ی جبرگرایی محیطی بسته شد و مکتب امکان گرایی یا اختیار تاسیس و ارائه می شود. در مکتب امکان گرایی تاکید بر این است که انسان به عنوان یک عامل فعال و محتاج می تواند محیط را به طرق مختلف از جمله سازگاری با محیط و یا استفاده و بهره برداری از محیط مورد استفاده و بهره بردای قرار دهد. بنابراین به نظر اختیار گراها انسان ها به جای محیط طبیعی سازندگان اصلی فرهنگ محسوب می شوند. به عقیده ی آنها محیط طبیعی امکاناتی را در اختیار انسانها قرار می دهد و این جوامع انسانی هستند که در خور توانایی های علمی، فرهنگی و تکنولوژیکی خود می توانند محیط طبیعی را در اختیار بگیرند و از آن بهره برداری نمایند. به عقیده ی آنها محیط طبیعی راههای مختلفی را برای گسترش فرهنگها در اختیار انسانها قرار می دهد.  بنابراین امکان گراها معتقدند که محیط های طبیعی نه به عنوان تهدید یا عامل محدود کننده برای انسانها بلکه به عنوان عرضه کننده ی فرصت ها محسوب می شود و انسان ها در واقع از میان این فرصت ها و تهدیدها و به منظور برآورندن نیازدهای خود در این زمینه دست به انتخاب می زنند. بنابراین به اعتقاد امکان گرایان ویژگی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع می توان گفت که نتیجه ی تصمیمات انسانی و تلاشهای جوامع انسانی است. طبیعی است که صرفا در این میان امکاناتی و فرصتهایی را عرضه می کند که و جوامع انسانی متناسب با توانایی های عملی، فرهنگی و تکنولوژیکی خود از این امکانات بهره می گیرد. در بین اندیشمندان پیرو مکتب اختیار و امکان گرایی ویدال دیلابلاژ سرآمد محسوب می شود و ایشان واکنش تندی در برابر مکتب جبر جغرافیای راتزل نشان داد. در واقع بحث اساسی ویدال در این نظریه بر محور خودمختاری و یا اختیار نسبی انسان در برابر شرایط و آثار محیط طبیعی استوار است. ویدال در واقع می توان گفت که یک تجربه گرا بوده و از دیدگاه تاریخ به جغرافیا نگاه می کند با مطالعات کشور شناسی و در واقع مسافرت و مشاهده ی جوامع انسانی در محیط های مختلف متوجه شد که محیط گرایی به تنهایی نمی تواند پاسخ گوی بسیاری از مسائل علمی باشد و به طریق اولی نمی تواند ساختارهای فضایی حیات انسانی را تشریح و توضیح دهد. ویدال فضای حیاتی انسانها را به وسیله ی شکل و شیوه های زندگی آنها می شناسد و به نقش روابط اجتماعی بر روی ساختارهای فضایی سرزمین تاکید دارد. بعد از طرح مکتب اختیار و  امکان گرایی توسط ویدال پارادایم های دیگری هم در این راستا شکل می گیرد که در این زمینه به طور مشخص می توان به شکل گیری پارادایم جغرافیای فرهنگی توسط کارل ساور اشاره کرد. ساور معتقد است که جوامع انسانی بیشتر به صورت گروهی است و نه انفرادی. نوع بشر یک گونه خودآگاهی نسبت به خود دارد و در مورد وجود خود و سایر پدیده ها فکر می کند. معتقد است که تغییرات اجتماعی بیشتر از طریق انتقال فرهنگی صورت می گیرد نه از طریق وراثت . به وسیله ی افکار ساور هست که مجددا تحولی در حاکیت قوانین حاکمیت ... ایجاد می شود. ساور معتقد است که قوانین طبیعی نمی تواند در برسی گروه های اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. البته ساور برای تحقیق و تبدیل چشم اندازهای طبیعی به چشم اندازهای فرهنگی موفق می شود مدلی را طراحی کند که می توان گفت در سیر تحولات علمی دانش جغرافیا نقش موثری را ایفا کرد.
پارادایم ناحیه گرایی و همچنین پارادایم فضایی یکی از مباحث بنیادین دانش جغرافیا است.
شما وارد سايت نشده ايد. جهت ارسال نظر در سايت وارد شويد
اگر تاکنون ثبت نام نکرده ايد اينجا کليک کنيد.
اطلاعات
برای ارسال نظر، باید در سایت عضو شوید.